C.O.D.E အခန်း ၄ — အလင်းတစ်ပွင့်ဖြစ်လာဖို့ မမြင်ရသောခရီးတစ်ခု
ဓာတ်ခဲ၊ ဝါယာကြိုး၊ မီးသီးနဲ့ switch တို့နောက်က လျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုကို လိုက်ကြည့်ရင်း circuit တစ်ခုရဲ့ အခြေခံသဘောကို စတင်ဖော်ထုတ်မယ်။
အလင်းတစ်ပွင့်ဖြစ်လာဖို့ မမြင်ရသောခရီးတစ်ခု
ဓာတ်မီးကို အလုပ်မျိုးစုံအတွက် သုံးလို့ရတယ်။ စောင်ခြုံထဲမှာ စာဖတ်ဖို့နဲ့ code သုံးပြီး အချက်ပြဖို့ကတော့ ချက်ချင်းစဉ်းစားမိမယ့် အသုံးဝင်ပုံနှစ်မျိုးပဲ။ အိမ်တိုင်းလိုလိုမှာရှိတဲ့ ရိုးရိုးဓာတ်မီးတစ်လက်ကိုပဲ အလယ်မှာထားပြီး နေရာတကာမှာရှိနေတဲ့ လျှပ်စစ်ဆိုတာ ဘာလဲလို့ သင်ပြရှင်းပြလို့လည်း ရတယ်။
လျှပ်စစ်က အံ့ဩစရာကောင်းတဲ့ သဘာဝဖြစ်ရပ်တစ်ခုပဲ။ နေရာတိုင်းမှာ အသုံးဝင်နေပေမယ့် ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲဆိုတာ သိယောင်ဆောင်နေတဲ့သူတွေအတွက်တောင် အများကြီး လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်နေဆဲပါ။ ကံကောင်းတာက computer အတွင်းမှာ လျှပ်စစ်ကို ဘယ်လိုသုံးသလဲ နားလည်ဖို့ အခြေခံအယူအဆ နည်းနည်းပဲ သိထားရမယ်။
ဓာတ်မီးဟာ အိမ်မှာတွေ့ရတဲ့ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းတွေထဲ အရိုးရှင်းဆုံးတစ်မျိုးဆိုတာ သေချာတယ်။ ရိုးရိုးဓာတ်မီးတစ်လက်ကို ဖြုတ်ကြည့်ရင် battery တစ်လုံး ဒါမှမဟုတ် တစ်လုံးထက်ပို၊ မီးလုံးတစ်လုံး၊ switch တစ်ခု၊ သတ္တုအစိတ်အပိုင်းနည်းနည်းနဲ့ အားလုံးကိုစုထည့်ထားတဲ့ ကိုယ်ထည်တစ်ခု ပါတာ တွေ့ရမယ်။
ဒီနေ့ခေတ် ဓာတ်မီးအများစုမှာ light-emitting diode (LED) တွေ သုံးကြပြီ။ ဒါပေမယ့် ခေတ်ဟောင်းမီးလုံးရဲ့ အားသာချက်တစ်ခုက မှန်လုံးအတွင်းထဲကို မြင်ရတာပဲ။

ဒါကို incandescent lightbulb လို့ခေါ်တယ်။ Incandescent မီးလုံးကို Thomas Edison တီထွင်ခဲ့တယ်လို့ အမေရိကန်အများစုက ယုံကြပြီး ဗြိတိသျှတွေကတော့ Joseph Swan ရဲ့လက်ရာလို့ အခိုင်အမာဆိုကြတယ်။ တကယ်တော့ Edison နဲ့ Swan တို့ ပါမလာခင်ကတည်းက တခြားသိပ္ပံပညာရှင်နဲ့ တီထွင်သူ အများအပြားက အရေးပါတဲ့ တိုးတက်မှုတွေ လုပ်ထားခဲ့ကြပြီ။
မီးလုံးအတွင်းမှာ tungsten နဲ့လုပ်ထားတဲ့ filament တစ်ချောင်းရှိပြီး လျှပ်စစ်ဖြတ်သွားတဲ့အခါ တောက်ပလာတယ်။ Tungsten ပူလာတဲ့အခါ လောင်မသွားအောင် မီးလုံးထဲကို ဓာတ်ပြုလွယ်ခြင်းမရှိတဲ့ inert gas ဖြည့်ထားတယ်။ Filament ရဲ့ အစွန်းနှစ်ဖက်ကို ဝါယာကြိုးသေးသေးတွေနဲ့ ဆက်ထားပြီး အဲဒီကြိုးတွေက မီးလုံးရဲ့ ပြွန်ပုံသတ္တုအောက်ခံနဲ့ အောက်ဆုံးက အဖျားလေးဆီ ချိတ်ဆက်ထားတယ်။
Battery တွေနဲ့ မီးလုံးကလွဲရင် ကျန်တာအားလုံးဖယ်ထားပြီး အပိုအဆင်တန်ဆာမပါတဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဓာတ်မီးတစ်လက် လုပ်ကြည့်လို့ရတယ်။ အစွန်းနှစ်ဖက်မှာ insulation ခွာထားတဲ့ လျှပ်ကာအုပ်ဝါယာကြိုးတိုတိုနည်းနည်းနဲ့ ပစ္စည်းအားလုံးကို ကိုင်ထားဖို့ လက်အလုံအလောက်လည်း လိုမယ်။

ပုံရဲ့ညာဘက်က လွတ်နေတဲ့ ဝါယာကြိုးအစနှစ်ခုကို သတိထားကြည့်ပါ။ အဲဒါက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ switch ပဲ။ Battery တွေက ကောင်းနေပြီး မီးလုံးလည်း မကျွမ်းသေးဘူးဆိုရင် ဒီဝါယာကြိုးအစနှစ်ခုကို ထိပေးလိုက်တာနဲ့ မီးလင်းလာမယ်။

ဒီစာအုပ်ထဲမှာ ဝါယာကြိုးတစ်လျှောက် လျှပ်စစ်စီးပြီး မီးလုံးလင်းနေကြောင်းကို အနီရောင်နဲ့ ပြထားမယ်။
ဒီမှာ ကျွန်တော်တို့ တည်ဆောက်ထားတာ ရိုးရှင်းတဲ့ electrical circuit တစ်ခုပဲ။ ပထမဆုံး သတိထားရမှာက circuit ဆိုတာ ပတ်လမ်းတစ်ခု၊ တစ်နည်းအားဖြင့် စက်ဝိုင်းတစ်ဝိုင်းလို အပြည့်ပတ်နေရတာပါ။ Battery ကနေ ဝါယာကြိုး၊ မီးလုံး၊ switch တို့ကို ဖြတ်ပြီး battery ဆီ ပြန်ရောက်လာတဲ့ လမ်းကြောင်း တစ်ဆက်တည်းရှိမှသာ မီးလုံးလင်းမယ်။ ဒီပတ်လမ်း ဘယ်နေရာမှာမဆို ပြတ်သွားရင် မီးငြိမ်းသွားမယ်။ Switch ရဲ့တာဝန်က ဒီအခြေအနေကို ထိန်းချုပ်ဖို့ပဲ။
လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းက စက်ဝိုင်းပုံဖြစ်နေတာကြောင့် ပိုက်ထဲမှာ ရေစီးသလို တစ်စုံတစ်ခုက ပတ်လမ်းတစ်လျှောက် ရွေ့နေသလားလို့ စဉ်းစားမိစေတယ်။ လျှပ်စစ်အလုပ်လုပ်ပုံကို ရှင်းပြရာမှာ “ရေနဲ့ပိုက်” နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို မကြာခဏသုံးကြပေမယ့် တခြားနှိုင်းယှဉ်ချက်အားလုံးလိုပဲ တစ်နေရာရောက်ရင် ဆက်မကိုက်တော့ဘူး။ လျှပ်စစ်ဟာ ဒီစကြဝဠာထဲက တခြားဘယ်အရာနဲ့မှ အတိအကျမတူဘူး။ ဒါကြောင့် လျှပ်စစ်ကို သူ့သဘောသဘာဝအတိုင်းပဲ ရင်ဆိုင်နားလည်ရမယ်။
လျှပ်စစ်အလုပ်လုပ်ပုံကို နားလည်ဖို့ နည်းလမ်းတစ်ခုကို electron theory လို့ခေါ်တယ်။ ဒီသီအိုရီက လျှပ်စစ်ကို electron တွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုအဖြစ် ရှင်းပြတယ်။
ကျွန်တော်တို့ သိထားသလိုပဲ များသောအားဖြင့် မြင်နိုင်၊ ထိတွေ့နိုင်တဲ့ အရာဝတ္ထုအားလုံးကို atom လို့ခေါ်တဲ့ အလွန်သေးငယ်တဲ့ အရာလေးတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတယ်။ Atom တစ်လုံးစီမှာ neutron၊ proton နဲ့ electron ဆိုတဲ့ particle သုံးမျိုး ပါတယ်။ တစ်ခါတလေ atom ကို နေအဖွဲ့အစည်းအသေးစားလေးတစ်ခုလို ပုံဖော်ကြတယ်။ Neutron နဲ့ proton တွေက nucleus ထဲမှာ စုချည်ထားပြီး electron တွေက နေကို ပတ်နေတဲ့ ဂြိုဟ်တွေလို nucleus ကို လှည့်ပတ်နေတယ်ဆိုတဲ့ပုံပေါ့။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ model က ခေတ်နောက်ကျသွားပြီ။
Atom တစ်လုံးထဲက electron အရေအတွက်ဟာ များသောအားဖြင့် proton အရေအတွက်နဲ့ တူတယ်။ ဒါပေမယ့် အခြေအနေတချို့မှာ electron တွေက atom ထဲကနေ ပြုတ်ထွက်သွားနိုင်တယ်။ လျှပ်စစ်ဆိုတာ အဲဒီလိုနဲ့ ဖြစ်လာတာပဲ။
electron နဲ့ electricity ဆိုတဲ့ စကားလုံးနှစ်လုံးစလုံးဟာ ရှေးဂရိစကား ηλεκτρον (elektron) ကနေ ဆင်းသက်လာတယ်။ ထူးဆန်းတာက elektron ဆိုတာ သစ်ပင်ရည်ခဲပြီး မှန်လိုဖြစ်နေတဲ့ amber ကို ခေါ်တဲ့ ဂရိစကားပါ။ ဒီလို မထင်မှတ်ရတဲ့ မူလအကြောင်းရင်းက ရှေးဂရိလူမျိုးတွေဟာ amber ကို သိုးမွေးနဲ့ ပွတ်ပြီး စမ်းသပ်ခဲ့ကြလို့ပဲ။ အဲဒီလိုပွတ်လိုက်ရင် ယနေ့ static electricity လို့ခေါ်တဲ့ အရာ ဖြစ်ပေါ်လာတယ်။ Amber ကို သိုးမွေးနဲ့ပွတ်တဲ့အခါ သိုးမွေးက amber ဆီက electron တွေကို ယူသွားတယ်။ အဆုံးမှာ သိုးမွေးထဲမှာ proton ထက် electron ပိုများလာပြီး amber ထဲမှာတော့ proton ထက် electron နည်းသွားတယ်။ ပိုခေတ်မီတဲ့ စမ်းသပ်မှုမှာတော့ ကြမ်းခင်းကော်ဇောက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဖိနပ်အောက်ခံဆီက electron တွေကို ယူထားတယ်။
Proton နဲ့ electron တွေမှာ charge လို့ခေါ်တဲ့ လက္ခဏာတစ်မျိုးရှိတယ်။ Proton မှာ positive (+) charge ရှိပြီး electron မှာ negative (−) charge ရှိတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီသင်္ကေတတွေက သင်္ချာထဲက အပေါင်းနဲ့အနုတ်ကို ဆိုလိုတာမဟုတ်သလို proton မှာ electron ထက် ပိုနေတဲ့အရာတစ်ခု ရှိတယ်လို့လည်း မဆိုလိုဘူး။ + နဲ့ − က proton နဲ့ electron တို့မှာ တစ်နည်းနည်းနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်လက္ခဏာ ရှိကြောင်းကိုပဲ ပြတယ်။ ဒီဆန့်ကျင်ဘက်လက္ခဏာကို သူတို့အချင်းချင်း ဆက်ဆံပုံမှာ တွေ့ရတယ်။
Proton နဲ့ electron တွေဟာ အရေအတွက်ညီညီ အတူရှိနေတဲ့အခါ အပျော်ဆုံး၊ အတည်ငြိမ်ဆုံးပဲ။ သူတို့အရေအတွက် မညီမျှရင် ပြန်ညီအောင် အလိုလိုကြိုးစားလာတယ်။ ကော်ဇောက ဖိနပ်ဆီက electron တွေကို ယူထားပြီးနောက် တစ်စုံတစ်ခုကို လက်နဲ့ထိလိုက်တဲ့အခါ မီးပွားလေးတစ်ချက် ခံစားရတတ်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ အားလုံး ပြန်ညီသွားတယ်။ Static electricity ရဲ့ အဲဒီမီးပွားလေးဟာ ကော်ဇောကနေ ကိုယ်ခန္ဓာကိုဖြတ်ပြီး ဖိနပ်ဆီ ပြန်ရောက်သွားတဲ့ အတော်လေးလှည့်ပတ်ရှုပ်ထွေးတဲ့ လမ်းကြောင်းပေါ်က electron တွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုပဲ။
Static electricity ဆိုတာ တံခါးလက်ကိုင်ကို လက်နဲ့ထိတဲ့အခါ ထွက်လာတဲ့ မီးပွားလေးတွေလောက်နဲ့ မပြီးဘူး။ မုန်တိုင်းဖြစ်နေချိန်မှာ တိမ်ရဲ့အောက်ခြေဘက်မှာ electron တွေ စုလာပြီး အပေါ်ဘက်မှာ electron တွေ လျော့သွားတယ်။ နောက်ဆုံးမှာ ဒီမညီမျှမှုကို လျှပ်စီးတစ်ချက်က ပြန်ညှိပေးတယ်။ လျှပ်စီးဆိုတာ electron အများကြီးက နေရာတစ်ခုကနေ တစ်ခုဆီ အလွန်မြန်မြန် ရွေ့သွားတာပဲ။
ဓာတ်မီးပတ်လမ်းထဲက လျှပ်စစ်ကတော့ မီးပွားနဲ့ လျှပ်စီးထက် အများကြီး အမူအရာယဉ်ကျေးတယ်။ Electron တွေက တစ်နေရာကနေ တစ်နေရာဆီ ခုန်သွားရုံမဟုတ်လို့ မီးက ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ အဆက်မပြတ် လင်းနေနိုင်တာပါ။ ပတ်လမ်းထဲက atom တစ်လုံးက အနီးက atom တစ်လုံးဆီ electron တစ်လုံး ပေးလိုက်ရင် သူကိုယ်တိုင်ကလည်း ဘေးက atom ဆီက electron တစ်လုံး လှမ်းယူတယ်။ အဲဒီ atom ကလည်း နောက်ဘေးက atom ဆီက ယူတယ်။ ဒီလိုနဲ့ ဆက်သွားတယ်။ ပတ်လမ်းထဲက လျှပ်စစ်ဆိုတာ electron တွေ atom တစ်လုံးကနေ တစ်လုံးဆီ လက်ဆင့်ကမ်းသွားတာပဲ။
ဒါက သူ့ဘာသာသူ ဖြစ်လာတာမဟုတ်ဘူး။ တွေ့သမျှပစ္စည်းတွေကို ဝါယာကြိုးနဲ့ ချိတ်လိုက်ရုံနဲ့ လျှပ်စစ်ဖြစ်လာမယ်လို့ မျှော်လင့်လို့မရဘူး။ ပတ်လမ်းတစ်လျှောက် electron တွေ စရွေ့လာအောင် တွန်းပို့ပေးမယ့်အရာတစ်ခု လိုတယ်။ အပိုအဆင်တန်ဆာမပါတဲ့ ဓာတ်မီးပုံကို ပြန်ကြည့်ရင် လျှပ်စစ်စရွေ့အောင်လုပ်တာဟာ ဝါယာကြိုးလည်းမဟုတ်၊ မီးလုံးလည်းမဟုတ်ဘူးဆိုတာ စိတ်ချလက်ချ ပြောနိုင်တယ်။ ဒါဆို battery တွေပဲ ဖြစ်ဖို့များတယ်။
ဓာတ်မီးမှာသုံးတဲ့ battery တွေဟာ များသောအားဖြင့် ဆလင်ဒါပုံဖြစ်ပြီး အရွယ်အစားပေါ်မူတည်ကာ D၊ C၊ A၊ AA သို့မဟုတ် AAA လို့ အမှတ်တပ်ထားတယ်။ Battery ရဲ့ ပြားနေတဲ့အဆုံးမှာ အနုတ်သင်္ကေတ (−) ရှိပြီး တခြားအဆုံးကတော့ အဖုလေးထွက်နေကာ အပေါင်းသင်္ကေတ (+) နဲ့ မှတ်ထားတယ်။
Battery တွေက chemical reaction ကနေ လျှပ်စစ်ထုတ်ပေးတယ်။ Battery ထဲက ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ရွေးချယ်ထားပုံကြောင့် reaction ဖြစ်တဲ့အခါ အနုတ်သင်္ကေတပါတဲ့ဘက်မှာ electron အပိုတွေ ပေါ်လာတယ်။ ဒီဘက်ကို negative terminal ဒါမှမဟုတ် anode လို့ခေါ်တယ်။ တခြားဘက်မှာတော့ electron အပိုတွေ လိုအပ်နေပြီး အဲဒီဘက်ကို positive terminal ဒါမှမဟုတ် cathode လို့ခေါ်တယ်။ ဒီနည်းနဲ့ chemical energy ကို electrical energy အဖြစ် ပြောင်းပေးတာပါ။
ဓာတ်မီး battery တစ်လုံးက လျှပ်စစ် ၁.၅ volts လောက် ထုတ်ပေးတယ်။ အဲဒါ ဘာကိုဆိုလိုသလဲဆိုတာ မကြာခင် ရှင်းပြမယ်။
Battery ရဲ့ negative terminal မှာရှိတဲ့ electron အပိုတွေကို ယူထုတ်ပြီး positive terminal ဆီ ပြန်ပို့ပေးမယ့် နည်းလမ်းမရှိရင် chemical reaction က ဆက်မဖြစ်နိုင်ဘူး။ Terminal နှစ်ခုကို ဆက်ထားတဲ့ electrical circuit က ဒီအလုပ်ကို လုပ်ပေးတယ်။ Electron တွေဟာ ဒီပတ်လမ်းကို counterclockwise ဦးတည်ချက်နဲ့ ပတ်သွားတယ်။

Battery ထဲက ဓာတုပစ္စည်းတွေဆီက electron တွေဟာ ကြေးဝါယာကြိုးထဲက electron တွေနဲ့ ဒီလောက် လွယ်လွယ်ကူကူ ရောနှောသွားနိုင်တာ ရိုးရှင်းတဲ့အချက်တစ်ခုကြောင့်ပဲ။ ဘယ်နေရာမှာတွေ့တွေ့ electron အားလုံးက တစ်ပုံစံတည်း အတိအကျပဲ။ ကြေးထဲက electron နဲ့ တခြား electron တစ်လုံးကို ခွဲခြားပေးနိုင်တဲ့ ဘာလက္ခဏာမှမရှိဘူး။
Battery နှစ်လုံးစလုံး တစ်ဘက်တည်းကို မျက်နှာမူထားတာ သတိထားကြည့်ပါ။ အောက် battery ရဲ့ positive အဆုံးက အပေါ် battery ရဲ့ negative အဆုံးဆီက electron တွေကို ယူတယ်။ Battery နှစ်လုံးကို တစ်လုံးတည်းသော ပိုကြီးတဲ့ battery အဖြစ် ပေါင်းထားသလိုပဲ။ အဆုံးတစ်ဘက်မှာ positive terminal ရှိပြီး တခြားအဆုံးမှာ negative terminal ရှိတယ်။ ဒီလိုပေါင်းထားတဲ့ battery က ၁.၅ volts မဟုတ်တော့ဘဲ ၃ volts ဖြစ်သွားတယ်။
Battery တစ်လုံးကို ပြောင်းပြန်လှန်ထားလိုက်ရင် ပတ်လမ်းက အလုပ်မလုပ်တော့ဘူး။

Battery ရဲ့ positive အဆုံးနှစ်ခုစလုံးက chemical reaction အတွက် electron တွေ လိုအပ်နေတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ positive အဆုံးနှစ်ခုကို တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ချိတ်ထားတဲ့အတွက် electron တွေ ရောက်လာစရာလမ်း မရှိဘူး။ Battery ရဲ့ positive အဆုံးနှစ်ခုကို အချင်းချင်းချိတ်မယ်ဆိုရင် negative အဆုံးနှစ်ခုကိုလည်း အချင်းချင်း ချိတ်ပေးရမယ်။

ဒီပုံအတိုင်းဆို အလုပ်လုပ်တယ်။ အစောပိုင်းပုံမှာလို battery တွေကို in series ချိတ်ထားတာမဟုတ်ဘဲ in parallel ချိတ်ထားတယ်လို့ ခေါ်တယ်။ စုပေါင်း voltage က battery တစ်လုံးချင်းစီရဲ့ voltage နဲ့တူတဲ့ ၁.၅ volts ပဲ။ မီးကတော့ လင်းနေဦးဖို့များတယ်။ ဒါပေမယ့် battery နှစ်လုံးကို series ချိတ်ထားသလောက် မတောက်ဘူး။ အစားထိုးရမယ့်အချိန်မရောက်ခင်တော့ နှစ်ဆကြာကြာ သုံးလို့ရမယ်။
ပုံမှန်အားဖြင့် battery က ပတ်လမ်းကို လျှပ်စစ်ပေးတယ်လို့ပဲ စဉ်းစားချင်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ပတ်လမ်းကလည်း battery ထဲမှာ chemical reaction ဖြစ်နိုင်အောင် လမ်းဖွင့်ပေးတယ်လို့ စဉ်းစားနိုင်ကြောင်း တွေ့ခဲ့ပြီ။ ပတ်လမ်းက battery ရဲ့ negative အဆုံးဆီက electron တွေကို ယူသွားပြီး positive အဆုံးဆီ ပို့ပေးတယ်။ Battery ထဲက ဓာတုပစ္စည်းတွေ အကုန်ကုန်သွားတဲ့အထိ reaction က ဆက်ဖြစ်နေမယ်။ အဲဒီအချိန်ရောက်ရင် battery ကို စနစ်တကျ စွန့်ပစ်မယ်၊ ဒါမှမဟုတ် အားပြန်သွင်းမယ်။
Electron တွေက battery ရဲ့ negative အဆုံးကနေ ဝါယာကြိုးနဲ့ မီးလုံးကို ဖြတ်ပြီး positive အဆုံးဆီ စီးသွားတယ်။ ဒါပေမယ့် ဝါယာကြိုးတွေ ဘာကြောင့်လိုတာလဲ။ လျှပ်စစ်က လေထဲကနေ တိုက်ရိုက် မစီးနိုင်ဘူးလား။ အဖြေက စီးနိုင်တယ်လို့လည်း ပြောရမယ်၊ မစီးနိုင်ဘူးလို့လည်း ပြောရမယ်။ လျှပ်စစ်ဟာ လေထဲကနေ စီးနိုင်တယ်၊ အထူးသဖြင့် လေစိုနေရင် ပိုစီးနိုင်တယ်။ မစီးနိုင်ရင် လျှပ်စီးကို မြင်ရမှာမဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် ပုံမှန်လေထဲမှာတော့ လျှပ်စစ်က သိပ်လွယ်လွယ် မစီးဘူး။
တချို့ပစ္စည်းတွေက တခြားပစ္စည်းတွေထက် လျှပ်စစ်ကို အများကြီးပိုကောင်းကောင်း သယ်ပေးနိုင်တယ်။ Element တစ်မျိုး လျှပ်စစ်သယ်ပေးနိုင်စွမ်းက သူ့ရဲ့ subatomic structure နဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။ Electron တွေက nucleus ကို shell လို့ခေါ်တဲ့ အလွှာအဆင့်ဆင့်နဲ့ ဝန်းရံထားတယ်။ အပြင်ဆုံး shell မှာ electron တစ်လုံးတည်းရှိတဲ့ atom က အဲဒီ electron ကို အလွယ်တကူ လွှတ်ပေးနိုင်တယ်။ လျှပ်စစ်သယ်ပေးဖို့ ဒီလိုလွှတ်ပေးနိုင်ဖို့ လိုတယ်။ ဒီလိုပစ္စည်းတွေက လျှပ်စစ်သယ်ဆောင်ဖို့ သင့်တော်တာကြောင့် conductor လို့ခေါ်တယ်။ အကောင်းဆုံး conductor တွေက ကြေး၊ ငွေနဲ့ ရွှေတို့ပဲ။ ဒီ element သုံးမျိုးစလုံး periodic table ရဲ့ ကော်လံတစ်ခုတည်းမှာ ရှိနေတာ တိုက်ဆိုင်မှုမဟုတ်ဘူး။ ဝါယာကြိုးလုပ်ရာမှာတော့ ကြေးကို အများဆုံးသုံးတယ်။
Conductance ရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်က resistance ပါ။ တချို့ပစ္စည်းတွေက တခြားပစ္စည်းတွေထက် လျှပ်စစ်ဖြတ်သွားတာကို ပိုတားဆီးတယ်။ အဲဒီပစ္စည်းတွေကို resistor လို့ခေါ်တယ်။ ပစ္စည်းတစ်မျိုးမှာ resistance အလွန်မြင့်ပြီး လျှပ်စစ်ကို လုံးဝနီးပါး မသယ်ပေးနိုင်ဘူးဆိုရင် insulator လို့ခေါ်တယ်။ ရော်ဘာနဲ့ plastic တို့က insulator ကောင်းတွေဖြစ်လို့ ဝါယာကြိုးတွေကို အုပ်ဖို့ မကြာခဏသုံးကြတယ်။ အဝတ်၊ သစ်သားနဲ့ ခြောက်သွေ့တဲ့လေတို့လည်း insulator ကောင်းတွေပါပဲ။ ဒါပေမယ့် voltage လုံလောက်အောင် မြင့်မယ်ဆိုရင် ဘာမဆိုနီးပါး လျှပ်စစ်သယ်ပေးနိုင်တယ်။
ကြေးမှာ resistance အလွန်နည်းပေမယ့် လုံးဝမရှိတာတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဝါယာကြိုး ရှည်လေလေ resistance မြင့်လေလေပဲ။ မိုင်ပေါင်းများစွာရှည်တဲ့ ဝါယာကြိုးတွေနဲ့ ဓာတ်မီးတစ်လက်ကို ဆင်ကြည့်မယ်ဆိုရင် ဝါယာကြိုးထဲက resistance များလွန်းလို့ ဓာတ်မီး အလုပ်လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး။
ဝါယာကြိုး ထူလေလေ resistance နည်းလေလေပါ။ ဒါက ထင်ထားတာနဲ့ ဆန့်ကျင်နေနိုင်တယ်။ ကြိုးထူတစ်ချောင်းကို “ပြည့်” သွားအောင် လျှပ်စစ်အများကြီး ပိုလိုမယ်လို့ စိတ်ကူးမိနိုင်တယ်။ တကယ်တော့ ဝါယာကြိုးထူလာတာနဲ့အမျှ ကြိုးထဲမှာ ရွေ့လျားနိုင်တဲ့ electron အရေအတွက် အများကြီး ပိုရလာတာပါ။
Voltage ကို အကြိမ်ကြိမ် ပြောခဲ့ပေမယ့် အဓိပ္ပာယ် မသတ်မှတ်ရသေးဘူး။ Battery တစ်လုံးမှာ ၁.၅ volts ရှိတယ်ဆိုတာ ဘာကိုဆိုလိုတာလဲ။ Voltage ဆိုတဲ့အမည်ဟာ ၁၈၀၀ ပြည့်နှစ်မှာ ပထမဆုံး battery ကို တီထွင်ခဲ့တဲ့ Count Alessandro Volta (၁၇၄၅–၁၈၂၇) ကို အစွဲပြုထားတာပါ။ အခြေခံလျှပ်စစ်မှာ voltage ဟာ နားလည်ရပိုခက်တဲ့ အယူအဆတွေထဲက တစ်ခုပဲ။ Voltage ဆိုတာ အလုပ်တစ်ခုလုပ်နိုင်မယ့် potential ကို ရည်ညွှန်းတယ်။ Battery ကို တစ်ခုခုနဲ့ ချိတ်ထားသည်ဖြစ်စေ၊ မချိတ်ထားသည်ဖြစ်စေ voltage က ရှိနေတယ်။
အုတ်ခဲတစ်လုံးကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ကြမ်းပြင်ပေါ်မှာ တင်ထားရင် အဲဒီအုတ်ခဲမှာ potential အနည်းငယ်ပဲရှိတယ်။ ကြမ်းပြင်အထက် လေးပေလောက်မှာ လက်နဲ့ကိုင်ထားရင် potential ပိုများလာတယ်။ ဒီ potential ကို တကယ်အလုပ်ဖြစ်လာအောင်လုပ်ဖို့ အုတ်ခဲကို လွှတ်ချလိုက်ရုံပဲ။ အဆောက်အအုံအမြင့်ကြီးတစ်ခုရဲ့ ထိပ်မှာ လက်နဲ့ကိုင်ထားရင်တော့ potential အများကြီး ပိုမြင့်လာတယ်။ အခြေအနေသုံးမျိုးစလုံးမှာ အုတ်ခဲကို ကိုင်ထားတာပဲဖြစ်ပြီး ဘာမှမလုပ်သေးဘူး။ ဒါပေမယ့် potential က မတူဘူး။
လျှပ်စစ်မှာ ဒီထက်နားလည်ရလွယ်တာက current အယူအဆပါ။ Current ဟာ ပတ်လမ်းတစ်လျှောက် တကယ်ပြေးလွှားနေတဲ့ electron အရေအတွက်နဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ Current ကို André-Marie Ampère (၁၇၇၅–၁၈၃၆) ကို အစွဲပြုအမည်ပေးထားတဲ့ amperes နဲ့ တိုင်းတယ်။ ဒါပေမယ့် “10-amp fuse” လို့ပြောသလို amps လို့ပဲ မကြာခဏ အတိုကောက်ခေါ်ကြတယ်။ Current ၁ amp ရဖို့ဆိုရင် တစ်စက္ကန့်အတွင်း သတ်မှတ်ထားတဲ့ နေရာတစ်ခုကို electron ၆ quintillion ကျော် ဖြတ်သွားရမယ်။ အဲဒါ ၆ နောက်မှာ သုည ၁၈ လုံးပါတဲ့ ကိန်း၊ ဒါမှမဟုတ် ၆ billion billions ပါ။
ဒီနေရာမှာ ရေနဲ့ပိုက် နှိုင်းယှဉ်ချက်က အကူအညီပေးတယ်။ Current က ပိုက်တစ်ချောင်းထဲ စီးနေတဲ့ ရေပမာဏနဲ့ တူတယ်။ Voltage က ရေဖိအားနဲ့တူတယ်။ Resistance ကတော့ ပိုက်ရဲ့အကျယ်နဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ ပိုက်ကျဉ်းလေလေ resistance များလေလေပဲ။ ဒါကြောင့် ရေဖိအားများလေလေ ပိုက်ထဲက ရေစီးများလေလေ၊ ပိုက်ကျဉ်းလေလေ ရေစီးနည်းလေလေ ဖြစ်တယ်။ ပိုက်ထဲစီးနေတဲ့ ရေပမာဏ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် current ဟာ ရေဖိအားဖြစ်တဲ့ voltage နဲ့ တိုက်ရိုက်အချိုးကျပြီး ပိုက်ကျဉ်းမှုဖြစ်တဲ့ resistance နဲ့ ပြောင်းပြန်အချိုးကျတယ်။
လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းတစ်ခုရဲ့ voltage နဲ့ resistance ကို သိရင် အဲဒီပတ်လမ်းမှာ current ဘယ်လောက်စီးနေသလဲ တွက်လို့ရတယ်။ ပစ္စည်းတစ်မျိုးက electron စီးဆင်းမှုကို ဘယ်လောက်တားဆီးသလဲဆိုတဲ့ အတိုင်းအတာကို resistance လို့ခေါ်ပြီး ohms နဲ့ တိုင်းတယ်။ ဒီအမည်က နာမည်ကျော် Ohm’s law ကို တင်ပြခဲ့သူ Georg Simon Ohm (၁၇၈၉–၁၈၅၄) ကို အစွဲပြုထားတာပါ။ ဒီ law က ဒီလိုဆိုတယ်။
I = E / R
ဒီမှာ I က amperes နဲ့တိုင်းတဲ့ current ကို ကိုယ်စားပြုဖို့ အစဉ်အလာအရ သုံးတဲ့သင်္ကေတပါ။ E က voltage ကို ကိုယ်စားပြုပြီး electromotive force ကို ဆိုလိုတယ်။ R ကတော့ resistance ပါ။
ဥပမာ ဘာနဲ့မှမချိတ်ထားဘဲ ဒီအတိုင်းထားတဲ့ battery တစ်လုံးကို ကြည့်ရအောင်။

Voltage E က ၁.၅ ဖြစ်တယ်။ ဒါဟာ အလုပ်လုပ်နိုင်မယ့် potential ပါ။ ဒါပေမယ့် positive နဲ့ negative terminal နှစ်ခုကြားမှာ လေပဲရှိတာကြောင့် resistance R က အလွန်၊ အလွန်၊ အလွန် မြင့်တယ်။ ဒါဆို current I ဟာ ၁.၅ volts ကို အလွန်ကြီးတဲ့ ကိန်းတစ်ခုနဲ့ စားထားတာ ဖြစ်တယ်။ အဲဒါကြောင့် current က သုညနီးပါးပဲ။
အခု positive နဲ့ negative terminal နှစ်ခုကို ကြေးဝါယာကြိုးတိုတိုတစ်ချောင်းနဲ့ ဆက်လိုက်ရအောင်။ ဒီနေရာကစပြီး ပုံတွေထဲမှာ ဝါယာကြိုးပေါ်က insulation ကို မပြတော့ဘူး။

ဒါကို short circuit လို့ခေါ်တယ်။ Voltage က ၁.၅ ပဲ ရှိနေသေးပေမယ့် resistance က အခု အလွန်၊ အလွန် နည်းသွားပြီ။ Current ဟာ ၁.၅ volts ကို အလွန်သေးတဲ့ ကိန်းတစ်ခုနဲ့ စားထားတာဆိုတော့ အလွန်၊ အလွန် မြင့်လာမယ်။ Electron အများကြီးက ဝါယာကြိုးထဲ စီးသွားမယ်။ လက်တွေ့မှာ current အမှန်တကယ် ဘယ်လောက်ထွက်နိုင်မလဲဆိုတာ battery ရဲ့ အရွယ်အစားက ကန့်သတ်ထားတယ်။ Battery က ဒီလောက်မြင့်တဲ့ current ကို မပေးနိုင်ဖို့များပြီး voltage လည်း ၁.၅ volts အောက် ကျသွားမယ်။ Battery အရွယ်အစား လုံလောက်အောင်ကြီးရင် electrical energy က အပူအဖြစ် ပြောင်းနေတာကြောင့် ဝါယာကြိုး ပူလာမယ်။ အလွန်ပူသွားရင် ဝါယာကြိုးက အလင်းတောက်လာပြီး အရည်ပျော်သွားနိုင်တယ်။
ပတ်လမ်းအများစုက ဒီအစွန်းနှစ်ဖက်ကြား တစ်နေရာမှာ ရှိတယ်။ အဲဒီလိုပတ်လမ်းကို ဒီလိုသင်္ကေတနဲ့ ပြလို့ရတယ်။

ကောက်ကွေးနေတဲ့မျဉ်းက resistor ကို ကိုယ်စားပြုတဲ့ သင်္ကေတမှန်း electrical engineer တွေ ချက်ချင်းသိနိုင်တယ်။ ဒီပုံမှာတော့ ပတ်လမ်းရဲ့ resistance ဟာ အလွန်နည်းတာလည်းမဟုတ်၊ အလွန်မြင့်တာလည်းမဟုတ်ကြောင်း ဆိုလိုတယ်။
ဝါယာကြိုးတစ်ချောင်းမှာ resistance နည်းရင် ပူလာပြီး တောက်ပလာနိုင်တယ်။ Incandescent မီးလုံးက ဒီနည်းနဲ့ အလုပ်လုပ်တာပါ။
ဓာတ်မီးမှာသုံးတဲ့ incandescent မီးလုံးရဲ့ filament မှာ များသောအားဖြင့် resistance ၄ ohms လောက်ရှိတယ်။ Battery နှစ်လုံးကို အဆုံးချင်းဆက်ထားတဲ့ ဓာတ်မီးဆိုရင် current က ၃ volts ကို ၄ ohms နဲ့စားထားတဲ့ ၀.၇၅ ampere ဖြစ်တယ်။ အဲဒါကို ၇၅၀ milliamperes လို့လည်း ရေးနိုင်တယ်။ ဒီကိန်းက တစ်စက္ကန့်တိုင်း မီးလုံးကို electron ၄.၅ quintillion ကျော် ဖြတ်စီးနေတယ်လို့ ဆိုလိုတယ်။ Filament ရဲ့ resistance ကြောင့် electrical energy က အလင်းနဲ့ အပူအဖြစ် ပြောင်းသွားတယ်။
လျှပ်စစ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး နောက်ထပ်အသုံးများတဲ့ တိုင်းတာမှုတစ်ခုက watt ပါ။ Steam engine အတွက် လုပ်ဆောင်ခဲ့မှုကြောင့် လူသိများတဲ့ James Watt (၁၇၃၆–၁၈၁၉) ကို အစွဲပြုပြီး နာမည်ပေးထားတယ်။ Watt က power (P) ကို တိုင်းတာတဲ့ unit ဖြစ်ပြီး ဒီလိုတွက်လို့ရတယ်။
P = E × I
ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဓာတ်မီးမှာ ၃ volts နဲ့ ၀.၇၅ amp ရှိတာကြောင့် မီးလုံးဟာ ၂.၂၅ watts ဖြစ်တယ်။ LED တွေက အပူထွက်နည်းပြီး wattage နည်းနည်းနဲ့ အလင်းပမာဏတူတူ ပေးနိုင်လို့ incandescent မီးလုံးတွေကို တဖြည်းဖြည်း အစားထိုးလာနေတယ်။ လျှပ်စစ်မီတာခကို watts ပေါ်အခြေခံတွက်တာကြောင့် မီးလုံး wattage လျှော့သုံးရင် ငွေလည်းသက်သာပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း ကူညီရာရောက်တယ်။
အခုဆို ဓာတ်မီးအကြောင်း အားလုံးကို ခွဲခြမ်းကြည့်ပြီးပြီလို့ ထင်ရတယ်။ Battery တွေ၊ ဝါယာကြိုးတွေနဲ့ မီးလုံးအကြောင်း အကုန်ကြည့်ခဲ့ပြီးပြီ။ ဒါပေမယ့် အရေးအကြီးဆုံးအစိတ်အပိုင်းကို မေ့နေခဲ့တယ်။
ဟုတ်တယ်၊ switch ပါ။ ပတ်လမ်းထဲမှာ လျှပ်စစ်စီးမစီးကို switch က ထိန်းချုပ်တယ်။ Switch က လျှပ်စစ်စီးခွင့်ပြုနေတဲ့အခါ on ဒါမှမဟုတ် closed ဖြစ်နေတယ်လို့ ပြောတယ်။ လျှပ်စစ်စီးခွင့်မပြုတဲ့ switch ကိုတော့ off ဒါမှမဟုတ် open လို့ခေါ်တယ်။ Switch အတွက် closed နဲ့ open ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေကို သုံးပုံဟာ တံခါးအတွက် သုံးပုံနဲ့ ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေတာ သတိထားပါ။ တံခါးပိတ်ထားရင် ဘာမှ ဖြတ်သွားလို့မရဘူး။ Switch က closed ဖြစ်နေတယ်ဆိုရင်တော့ လျှပ်စစ်စီးလို့ရတယ်။
Switch က closed ဖြစ်နေမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် open ဖြစ်နေမယ်။ Current စီးမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် မစီးဘူး။ မီးလုံး လင်းမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် မလင်းဘူး။
Morse နဲ့ Braille တို့ တီထွင်ခဲ့တဲ့ binary code တွေလိုပဲ ဒီရိုးရှင်းတဲ့ ဓာတ်မီးလည်း on ဒါမှမဟုတ် off အခြေအနေနှစ်မျိုးထဲက တစ်မျိုးပဲ ဖြစ်နိုင်တယ်။ ကြားထဲမှာ တခြားအခြေအနေမရှိဘူး။ Binary code တွေနဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ electrical circuit တွေရဲ့ ဒီတူညီချက်ဟာ ရှေ့အခန်းတွေမှာ အလွန်အသုံးဝင်လာမယ်။