C.O.D.E အခန်း ၆ — အဖွင့်နှင့်အပိတ်ကြားမှာ အတွေးကို ပုံဖော်သော ခလုတ်ကလေးများ
Boolean logic ကို switch တွေနဲ့ တည်ဆောက်ကြည့်ရင်း AND နဲ့ OR ဟာ စာရွက်ပေါ်က အယူအဆတွေကနေ တကယ့် circuit တွေအဖြစ် ပြောင်းလဲလာမယ်။
အဖွင့်နှင့်အပိတ်ကြားမှာ အတွေးကို ပုံဖော်သော ခလုတ်ကလေးများ
အမှန်တရားဆိုတာ ဘာလဲ။ Aristotle ကတော့ logic နဲ့ အမှန်တရားဟာ တစ်နည်းနည်း ဆက်စပ်နေတယ်လို့ ယူဆခဲ့တယ်။ ဘီစီ ၄ ရာစုလောက်က စတင်ခဲ့တဲ့ သူ့သင်ကြားချက်စုစည်းမှုကို Organon လို့ခေါ်ပြီး logic အကြောင်း အစောဆုံး အကျယ်တဝင့်ရေးသားထားတဲ့ စာပေဖြစ်တယ်။ ရှေးဂရိလူမျိုးတွေအတွက် logic ဆိုတာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေရင်း ဘာသာစကားကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတဲ့နည်းလမ်း ဖြစ်တာကြောင့် philosophy အမျိုးအစားတစ်ခုလို့ ယူဆခဲ့ကြတယ်။ Aristotle ရဲ့ logic အခြေခံက syllogism ပါ။ Aristotle ရဲ့ စာတွေထဲမှာ တကယ်မပါခဲ့ပေမယ့် အကျော်ကြားဆုံး syllogism ကတော့ ဒီလိုပါ။
လူအားလုံး သေမျိုးဖြစ်တယ်။
Socrates ဟာ လူတစ်ယောက်ဖြစ်တယ်။
ဒါကြောင့် Socrates ဟာ သေမျိုးဖြစ်တယ်။
Syllogism တစ်ခုမှာ premise နှစ်ခုကို မှန်တယ်လို့ အရင်ယူဆပြီး အဲဒီနှစ်ခုကနေ conclusion တစ်ခုကို ဆင်ခြင်ထုတ်ယူတယ်။
Socrates သေမျိုးဖြစ်တာက ရှင်းလင်းလွယ်မယ်လို့ ထင်ရပေမယ့် syllogism ပုံစံတွေက အမျိုးမျိုးရှိတယ်။ ဥပမာ ၁၉ ရာစု သင်္ချာပညာရှင် Charles Dodgson၊ တစ်နည်းအားဖြင့် Lewis Carroll အဆိုပြုခဲ့တဲ့ ဒီ premise နှစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။
Philosopher အားလုံး logic ကျတယ်။
Logic မကျတဲ့လူတစ်ယောက်ဟာ အမြဲခေါင်းမာတယ်။
ဒီ premise နှစ်ခုကနေ “ခေါင်းမာသူတချို့ဟာ philosopher မဟုတ်ကြဘူး” ဆိုတဲ့ conclusion ရလာတာ လုံးဝမသိသာဘူး။ ဒီနေရာမှာ “တချို့” ဆိုတဲ့စကားလုံးက မမျှော်လင့်ဘဲ၊ နည်းနည်းစိတ်မသက်မသာဖြစ်စရာကောင်းအောင် ပေါ်လာတာကို သတိထားကြည့်ပါ။
သင်္ချာပညာရှင်တွေဟာ Aristotle ရဲ့ logic ကို သင်္ချာသင်္ကေတတွေနဲ့ operator တွေသုံးပြီး စနစ်တကျ ဘောင်ခတ်ဖော်ပြနိုင်ဖို့ နှစ်ပေါင်းနှစ်ထောင်ကျော် ကြိုးစားခဲ့ကြတယ်။ ၁၉ ရာစုမတိုင်ခင် အနီးစပ်ဆုံးရောက်ခဲ့သူက Gottfried Wilhelm von Leibniz (၁၆၄၈–၁၇၁၆) တစ်ယောက်ပဲ။ သူဟာ အသက်ငယ်တုန်းက logic ကို နည်းနည်းစမ်းသပ်လေ့လာခဲ့ပေမယ့် နောက်ပိုင်းမှာ တခြားအကြောင်းအရာတွေဘက် လှည့်သွားတယ်။ အဲဒီထဲမှာ Isaac Newton နဲ့ အချိန်တူတူ calculus ကို သီးခြားတီထွင်ခဲ့တာမျိုး ပါတယ်။
ပြီးတော့ George Boole ပေါ်လာတယ်။
George Boole ကို ၁၈၁၅ ခုနှစ် အင်္ဂလန်မှာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူ့အတွက် အခွင့်အလမ်းတွေက အစကတည်းက မသာလှဘူး။ ဖိနပ်ချုပ်သမားဖခင်နဲ့ အိမ်ဖော်ဟောင်းမိခင်တို့ရဲ့ သားဖြစ်တာကြောင့် ဗြိတိန်ရဲ့ တင်းကျပ်တဲ့ လူတန်းစားစနစ်အောက်မှာ Boole ဟာ ပုံမှန်ဆိုရင် သူ့ဘိုးဘေးတွေရဲ့ဘဝနဲ့ သိပ်မကွာတဲ့ဘဝထက် ကျော်လွန်ဖို့ ခက်ခဲမှာပါ။ ဒါပေမယ့် စူးစမ်းလိုစိတ်ပြင်းပြတဲ့ သူ့ဉာဏ်နဲ့ သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ၊ စာပေကို အလွန်စိတ်ဝင်စားတဲ့ ဖခင်ရဲ့ အကူအညီကြောင့် လူတန်းစားမြင့်မိသားစုက ကောင်လေးတွေပဲ ရလေ့ရှိတဲ့ ပညာရေးမျိုးကို George လူငယ်က ကိုယ်တိုင် လေ့လာယူခဲ့တယ်။ Latin၊ Greek နဲ့ သင်္ချာတို့လည်း အဲဒီလေ့လာမှုထဲ ပါတယ်။ ငယ်ရွယ်စဉ် ရေးသားခဲ့တဲ့ သင်္ချာစာတမ်းတွေကြောင့် ၁၈၄၉ ခုနှစ်မှာ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ Cork မြို့က Queen’s College ရဲ့ ပထမဆုံး သင်္ချာပါမောက္ခအဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရတယ်။

Science & Society Picture Library/Getty Images
၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းမှာ Augustus De Morgan အပါအဝင် သင်္ချာပညာရှင်တချို့ဟာ logic ကို သင်္ချာနည်းနဲ့ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ဖို့ ကြိုးစားနေကြတယ်။ ဒါပေမယ့် အယူအဆပိုင်းက အခက်အခဲကို တကယ်ဖောက်ထွင်းနိုင်ခဲ့သူက Boole ပါ။ ပထမဆုံး ၁၈၄၇ ခုနှစ်ထုတ် The Mathematical Analysis of Logic, Being an Essay Towards a Calculus of Deductive Reasoning ဆိုတဲ့ စာအုပ်ငယ်မှာ တင်ပြခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း ၁၈၅၄ ခုနှစ်မှာ ပိုရှည်လျားပြီး ရည်မှန်းချက်ပိုကြီးတဲ့ An Investigation of the Laws of Thought on Which Are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities ကို ထုတ်ဝေခဲ့တယ်။ အဆင်ပြေအောင် ဒီစာအုပ်ကို The Laws of Thought လို့ပဲ ခေါ်ကြမယ်။ Boole ဟာ မိုးရွာထဲကနေ အတန်းသွားဖို့ အလျင်စလိုသွားရာက အဆုတ်ရောင်ရောဂါရပြီး ၁၈၆၄ ခုနှစ်၊ အသက် ၄၉ နှစ်မှာ ကွယ်လွန်ခဲ့တယ်။
Boole ရဲ့ ၁၈၅၄ ခုနှစ်စာအုပ်ခေါင်းစဉ်က သူ့ရည်မှန်းချက် ဘယ်လောက်ကြီးသလဲ ပြနေတယ်။ လူ့ဦးနှောက်ဟာ logic ကိုသုံးပြီး စဉ်းစားတယ်လို့ Boole ယုံကြည်ခဲ့တယ်။ ဒါကြောင့် logic ကို သင်္ချာနဲ့ ကိုယ်စားပြုနိုင်တဲ့နည်း ရှာတွေ့မယ်ဆိုရင် ဦးနှောက်ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲကိုလည်း သင်္ချာနည်းနဲ့ ဖော်ပြနိုင်မယ်လို့ သူယူဆခဲ့တာပါ။ ဒါပေမယ့် သူ့ neuropsychology အယူအဆကို လက်ခံစရာမလိုဘဲ Boole ရဲ့ သင်္ချာကို သီးခြားလေ့လာလို့ရတယ်။
Boole ဟာ ပုံမှန် algebra နဲ့ လုံးဝကွာခြားတဲ့ algebra အသစ်တစ်မျိုးကို တီထွင်ခဲ့တယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ ပုံမှန် algebra နဲ့ ခွဲခြားသိနိုင်အောင် Boolean algebra လို့ ခေါ်လာကြတယ်။
ပုံမှန် algebra မှာ ကိန်းဂဏန်းတွေကို ကိုယ်စားပြုဖို့ စာလုံးတွေကို သုံးလေ့ရှိတယ်။ အဲဒီစာလုံးတွေကို operands လို့ခေါ်ပြီး + နဲ့ × လို operators တွေသုံးကာ နည်းအမျိုးမျိုးနဲ့ ပေါင်းစပ်ကြတယ်။ ဥပမာ။
A = 3 × (B + 5)
ပုံမှန် algebra ကို တွက်တဲ့အခါ စည်းမျဉ်းတချို့ လိုက်နာရတယ်။ အဲဒီစည်းမျဉ်းတွေကို သုံးနေတာ အလေ့အကျင့်ဖြစ်လွန်းလို့ စည်းမျဉ်းတွေလို့တောင် မစဉ်းစားတော့ဘဲ နာမည်တွေပါ မေ့နေနိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် သင်္ချာပုံစံတိုင်း အလုပ်လုပ်နိုင်ဖို့ နောက်ကွယ်မှာ စည်းမျဉ်းတွေ တကယ်ရှိနေတယ်။
ပထမစည်းမျဉ်းက addition နဲ့ multiplication တို့ဟာ commutative ဖြစ်တယ်ဆိုတာပါ။ ဆိုလိုတာက operator ရဲ့ ဘယ်ဘက်နဲ့ ညာဘက်က သင်္ကေတတွေကို နေရာပြောင်းလို့ရတယ်။
A + B = B + A A × B = B × A
ဒါနဲ့မတူဘဲ subtraction နဲ့ division ကတော့ commutative မဖြစ်ဘူး။
Addition နဲ့ multiplication တို့ဟာ associative လည်း ဖြစ်တယ်။ အဲဒါက ဒီလိုပါ။
A + (B + C) = (A + B) + C A × (B × C) = (A × B) × C
နောက်ဆုံးတစ်ခုက multiplication ဟာ addition ပေါ်မှာ distributive ဖြစ်တယ်လို့ ခေါ်တယ်။
A × (B + C) = (A × B) + (A × C)
ပုံမှန် algebra ရဲ့ နောက်ထပ်လက္ခဏာတစ်ခုက ကိန်းဂဏန်းတွေနဲ့ပဲ အမြဲအလုပ်လုပ်တာပါ။ အဲဒီကိန်းတွေဟာ tofu ဘယ်နှပေါင်၊ ဘဲဘယ်နှကောင်၊ ရထားသွားတဲ့အကွာအဝေး ဘယ်လောက်၊ တစ်နေ့မှာ စက္ကန့်ဘယ်လောက် ဆိုတာမျိုးတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်။
Boole ရဲ့ ထက်မြက်မှုက algebra ကို ကိန်းဂဏန်းအယူအဆနဲ့ ခွဲထုတ်ပြီး ပို abstract ဖြစ်အောင် လုပ်နိုင်ခဲ့တာပါ။ Boolean algebra မှာ operands တွေက ကိန်းဂဏန်းတွေကို မရည်ညွှန်းတော့ဘဲ classes တွေကို ရည်ညွှန်းတယ်။ Class ဆိုတာ အရာတစ်စုကို ဆိုလိုတာပါ။ နောက်ပိုင်းမှာ set လို့ ခေါ်လာတဲ့အရာနဲ့ ဆင်တူတယ်။
ကြောင်တွေအကြောင်း ပြောကြည့်ရအောင်။ ကြောင်တွေဟာ အထီး ဒါမှမဟုတ် အမ ဖြစ်နိုင်တယ်။ အဆင်ပြေအောင် ကြောင်ထီး class ကို M၊ ကြောင်မ class ကို F လို့ သတ်မှတ်မယ်။ ဒီသင်္ကေတနှစ်ခုက ကြောင်အရေအတွက်ကို ကိုယ်စားပြုတာ မဟုတ်ကြောင်း သတိထားပါ။ ကြောင်အသစ်တွေ မွေးလာသလို ကြောင်အိုတွေကလည်း ဝမ်းနည်းစရာကောင်းပေမယ့် သေဆုံးသွားတာကြောင့် ကြောင်ထီးနဲ့ ကြောင်မအရေအတွက်ဟာ မိနစ်တိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်တယ်။ စာလုံးတွေကတော့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ လက္ခဏာရှိတဲ့ ကြောင် class တွေကို ကိုယ်စားပြုတာပါ။ “ကြောင်ထီးတွေ” လို့ ပြောမယ့်အစား “M” လို့ပဲ ပြောနိုင်တယ်။
ကြောင်တွေရဲ့ အရောင်ကို ကိုယ်စားပြုဖို့ တခြားစာလုံးတွေလည်း သုံးနိုင်တယ်။ ဥပမာ အညိုဖျော့ရောင်ကြောင် class ကို T၊ အနက်ရောင်ကို B၊ အဖြူရောင်ကို W၊ တခြားအရောင်အားလုံးကို O လို့ သတ်မှတ်နိုင်တယ်။ O ဆိုတာ T၊ B၊ W class သုံးခုထဲ မပါတဲ့ ကြောင်အားလုံးပါ။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့၊ အနည်းဆုံး ဒီဥပမာအတွက်တော့၊ ကြောင်တွေဟာ သားကြောဖြတ်ထားတာ ဒါမှမဟုတ် မဖြတ်ရသေးတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။ သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ကြောင် class ကို N၊ မဖြတ်ရသေးတဲ့ class ကို U လို့ သတ်မှတ်မယ်။
ပုံမှန် ကိန်းဂဏန်း algebra မှာ + နဲ့ × operator တွေက addition နဲ့ multiplication ကို ဆိုလိုတယ်။ Boolean algebra မှာလည်း ဒီ + နဲ့ × သင်္ကေတတွေကိုပဲ သုံးတယ်။ ဒီနေရာကစပြီး နည်းနည်းရှုပ်လာနိုင်တယ်။ ပုံမှန် algebra မှာ ကိန်းတွေကို ဘယ်လိုပေါင်း၊ ဘယ်လိုမြှောက်ရမလဲ လူတိုင်းသိပေမယ့် class တွေကို ဘယ်လိုပေါင်း၊ ဘယ်လိုမြှောက်မလဲ။
တကယ်တော့ Boolean algebra မှာ ပေါင်းတာနဲ့ မြှောက်တာ မဟုတ်ဘူး။ + နဲ့ × သင်္ကေတတွေက လုံးဝတခြားအဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုတာပါ။
Boolean algebra မှာ + သင်္ကေတက class နှစ်ခုရဲ့ union ကို ဆိုလိုတယ်။ Class နှစ်ခုရဲ့ union ဆိုတာ ပထမ class ထဲက အရာအားလုံးနဲ့ ဒုတိယ class ထဲက အရာအားလုံးကို ပေါင်းထားတာပါ။ ဥပမာ B + W က အနက်ရောင် ဒါမှမဟုတ် အဖြူရောင်ဖြစ်တဲ့ ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ကို ကိုယ်စားပြုတယ်။
Boolean algebra မှာ × သင်္ကေတက class နှစ်ခုရဲ့ intersection ကို ဆိုလိုတယ်။ Class နှစ်ခုရဲ့ intersection ဆိုတာ ပထမ class နဲ့ ဒုတိယ class နှစ်ခုစလုံးထဲ ပါတဲ့အရာအားလုံးပါ။ ဥပမာ F × T က အမလည်းဖြစ်၊ အညိုဖျော့ရောင်လည်းဖြစ်တဲ့ ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ကို ကိုယ်စားပြုတယ်။ ပုံမှန် algebra လိုပဲ F × T ကို F·T ဒါမှမဟုတ် FT လို့ ရေးနိုင်တယ်။ Boole ကတော့ FT ပုံစံကို ပိုနှစ်သက်ခဲ့တယ်။ ဒီစာလုံးနှစ်လုံးကို “အမ အညိုဖျော့ရောင်” ဆိုတဲ့ adjective နှစ်လုံး ဆက်ထားသလို စဉ်းစားနိုင်တယ်။
ပုံမှန် algebra နဲ့ Boolean algebra မရောထွေးအောင် union နဲ့ intersection အတွက် +၊ × အစား ∪ နဲ့ ∩ သင်္ကေတတွေကို တစ်ခါတလေ သုံးကြတယ်။ ဒါပေမယ့် Boole က သင်္ချာလောကကို လွတ်လပ်စေခဲ့တဲ့ သက်ရောက်မှုထဲမှာ ရင်းနှီးပြီးသား operator တွေကို ပို abstract ဖြစ်အောင် သုံးပြခဲ့တာလည်း ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူ့ algebra ထဲ သင်္ကေတအသစ်မထည့်ဖို့ Boole ဆုံးဖြတ်ခဲ့တဲ့အတိုင်း ဒီစာအုပ်မှာလည်း ဆက်သုံးမယ်။
Commutative၊ associative နဲ့ distributive စည်းမျဉ်းတွေဟာ Boolean algebra မှာလည်း မှန်တယ်။ ဒါ့အပြင် Boolean algebra မှာ + operator က × operator ပေါ်မှာပါ distributive ဖြစ်တယ်။ ပုံမှန် algebra မှာတော့ ဒီလိုမဟုတ်ဘူး။
W + (B × F) = (W + B) × (W + F)
အဖြူရောင်ကြောင်တွေနဲ့ အနက်ရောင်ကြောင်မတွေရဲ့ union ဟာ union နှစ်ခုရဲ့ intersection နဲ့ အတူတူပါပဲ။ အဲဒီ union နှစ်ခုက အဖြူရောင်နဲ့ အနက်ရောင်ကြောင်တွေရဲ့ union၊ ပြီးတော့ အဖြူရောင်ကြောင်တွေနဲ့ ကြောင်မတွေရဲ့ union တို့ပါ။ ဒါကို ချက်ချင်းနားလည်ဖို့ နည်းနည်းခက်ပေမယ့် တကယ်အလုပ်လုပ်တယ်။
Boolean algebra ပြည့်စုံဖို့ နောက်ထပ် သင်္ကေတသုံးခု လိုတယ်။ အဲဒီထဲက နှစ်ခုဟာ ကိန်းဂဏန်းလို မြင်ရပေမယ့် ကိန်းတွေကို ဆက်ဆံပုံနဲ့ နည်းနည်းကွာလို့ တကယ့်ကိန်းဂဏန်းတွေ မဟုတ်ဘူး။ Boolean algebra မှာ 1 သင်္ကေတက “universe”၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ကျွန်တော်တို့ ပြောနေတဲ့အရာအားလုံးကို ဆိုလိုတယ်။ ဒီဥပမာမှာ 1 က “ကြောင်အားလုံးရဲ့ class” ကို ဆိုလိုတာပါ။ ဒါကြောင့်။
M + F = 1
ဒါက ကြောင်ထီး class နဲ့ ကြောင်မ class တို့ရဲ့ union ဟာ ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလိုတယ်။ အလားတူပဲ အညိုဖျော့၊ အနက်၊ အဖြူနဲ့ တခြားအရောင်ကြောင် class တွေအားလုံးရဲ့ union ကလည်း ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ဖြစ်တယ်။
T + B + W + O = 1
ဒီနည်းနဲ့လည်း ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ကို ရနိုင်တယ်။
N + U = 1
Universe ထဲက တစ်ခုခုကို ဖယ်ထားတာ ပြဖို့ 1 သင်္ကေတကို minus sign နဲ့ တွဲသုံးနိုင်တယ်။ ဥပမာ။
1 − M
ဒါက ကြောင်ထီးတွေကလွဲပြီး ကျန်ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ပါ။ Universe ထဲက ကြောင်ထီးအားလုံးကို ဖယ်လိုက်ရင် ကြောင်မ class နဲ့ အတူတူဖြစ်တယ်။
1 − M = F
နောက်ဆုံးလိုအပ်တဲ့ သင်္ကေတက 0 (zero) ပါ။ Boolean algebra မှာ 0 က empty class၊ ဘာတစ်ခုမှမပါတဲ့ class ကို ဆိုလိုတယ်။ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု လုံးဝမဆုံနိုင်တဲ့ class နှစ်ခုကို intersection လုပ်တဲ့အခါ empty class ရလာတယ်။ ဥပမာ အထီးလည်းဖြစ်၊ အမလည်းဖြစ်တဲ့ ကြောင်တွေပါ။
F × M = 0
Boolean algebra မှာ 1 နဲ့ 0 သင်္ကေတတွေဟာ တစ်ခါတလေ ပုံမှန် algebra ထဲကအတိုင်း အလုပ်လုပ်တာကို သတိထားပါ။ ဥပမာ ကြောင်အားလုံးနဲ့ ကြောင်မတွေရဲ့ intersection ဟာ ကြောင်မ class ပဲ ဖြစ်တယ်။
1 × F = F
ကြောင်မရှိတဲ့ class နဲ့ ကြောင်မ class တို့ရဲ့ intersection ဟာ ကြောင်မရှိတဲ့ class ပဲ ဖြစ်တယ်။
0 × F = 0
ကြောင်မရှိတဲ့ class နဲ့ ကြောင်မအားလုံးရဲ့ union ဟာ ကြောင်မ class ဖြစ်တယ်။
0 + F = F
ဒါပေမယ့် တချို့ရလဒ်တွေက ပုံမှန် algebra ထဲကအတိုင်း မမြင်ရဘူး။ ဥပမာ ကြောင်အားလုံးနဲ့ ကြောင်မတွေရဲ့ union ဟာ ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ဖြစ်တယ်။
1 + F = 1
ပုံမှန် algebra အရဆို ဒီဟာက သိပ်အဓိပ္ပာယ်မရှိဘူး။
F က ကြောင်မအားလုံးရဲ့ class ဖြစ်ပြီး (1 − F) က ကြောင်မမဟုတ်တဲ့ ကြောင်အားလုံးရဲ့ class ဖြစ်တာကြောင့် ဒီ class နှစ်ခုရဲ့ union က 1 ဖြစ်တယ်။
F + (1 − F) = 1
ဒီ class နှစ်ခုရဲ့ intersection ကတော့ 0 ဖြစ်တယ်။
F × (1 − F) = 0
သမိုင်းအရ ဒီဖော်ပြချက်ဟာ logic ထဲက အရေးကြီးတဲ့အယူအဆတစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုတယ်။ law of contradiction လို့ခေါ်ပြီး အရာတစ်ခုဟာ အဲဒီအရာလည်းဖြစ်၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ အဲဒီအရာရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်လည်းဖြစ်နေလို့ မရဘူးလို့ ဆိုလိုတာပါ။
Boolean algebra က ပုံမှန် algebra နဲ့ တကယ်ကွာသွားတာကို ဒီလိုဖော်ပြချက်မှာ အထင်ရှားဆုံး မြင်ရတယ်။
F × F = F
ဒီဖော်ပြချက်က Boolean algebra အရဆို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံတယ်။ ကြောင်မ class နဲ့ ကြောင်မ class ကို intersection လုပ်ရင် ကြောင်မ class ပဲ ပြန်ရမယ်။ ဒါပေမယ့် F က ကိန်းဂဏန်းတစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုတယ်ဆိုရင်တော့ ဒီပုံစံက မမှန်သလိုပဲ မြင်ရမယ်။ Boole ကတော့။
X² = X
ဆိုတဲ့ဖော်ပြချက်တစ်ခုတည်းက သူ့ algebra ကို ပုံမှန် algebra နဲ့ ခွဲခြားပေးတယ်လို့ ယူဆခဲ့တယ်။ ပုံမှန် algebra အမြင်နဲ့ကြည့်ရင် ထူးဆန်းနေတဲ့ နောက်ထပ် Boolean ဖော်ပြချက်က ဒီလိုပါ။
F + F = F
ကြောင်မ class နဲ့ ကြောင်မ class ရဲ့ union ဟာ ကြောင်မ class ပဲ ဖြစ်နေတယ်။
Boolean algebra က Aristotle ရဲ့ syllogism တွေကို သင်္ချာနည်းနဲ့ ဖြေရှင်းပေးနိုင်တယ်။ အခု ကျား/မ မခွဲတဲ့ အသုံးအနှုန်းနဲ့ အကျော်ကြားဆုံး syllogism ရဲ့ ပထမသုံးပုံနှစ်ပုံကို ပြန်ကြည့်ရအောင်။
လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံး သေမျိုးဖြစ်တယ်။
Socrates ဟာ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ဖြစ်တယ်။
လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးရဲ့ class ကို P၊ သေမျိုးအားလုံးရဲ့ class ကို M၊ Socrates ပါဝင်တဲ့ class ကို S လို့ သတ်မှတ်မယ်။ “လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံး သေမျိုးဖြစ်တယ်” ဆိုတာ ဘာအဓိပ္ပာယ်လဲ။ လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးရဲ့ class နဲ့ သေမျိုးအားလုံးရဲ့ class ကို intersection လုပ်ရင် လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးရဲ့ class ကိုပဲ ပြန်ရတယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။
P × M = P
P × M = M လို့ ပြောရင် မှားမယ်။ သေမျိုးအားလုံးရဲ့ class ထဲမှာ ကြောင်တွေ၊ ခွေးတွေ၊ elm သစ်ပင်တွေလည်း ပါနေလို့ပဲ။
“Socrates ဟာ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ဖြစ်တယ်” ဆိုတာ Socrates ပါတဲ့ class၊ အလွန်သေးတဲ့ class တစ်ခုနဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးပါဝင်တဲ့ အများကြီးပိုကြီးတဲ့ class ကို intersection လုပ်ရင် Socrates ပါတဲ့ class ကိုပဲ ပြန်ရတယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။
S × P = S
ပထမ equation အရ P ဟာ (P × M) နဲ့ တူတာကို သိထားတဲ့အတွက် ဒုတိယ equation ထဲက P နေရာမှာ အဲဒါကို အစားထိုးနိုင်တယ်။
S × (P × M) = S
Associative law အရ ဒါက အောက်ကဖော်ပြချက်နဲ့ အတူတူပါ။
(S × P) × M = S
(S × P) ဟာ S နဲ့တူတယ်လို့ သိထားပြီးသားဖြစ်လို့ အဲဒီအစားထိုးမှုကို သုံးပြီး ပိုရိုးရှင်းအောင် လုပ်နိုင်တယ်။
S × M = S
အခု ပြီးသွားပြီ။ ဒီ formula က Socrates ပါတဲ့ class နဲ့ သေမျိုးအားလုံးရဲ့ class တို့ကို intersection လုပ်ရင် S ရတယ်လို့ ပြောနေတာပါ။ တစ်နည်းအားဖြင့် Socrates ဟာ သေမျိုးဖြစ်တယ်။ (S × M) က 0 နဲ့ညီတယ်လို့ ရခဲ့ရင်တော့ Socrates ဟာ သေမျိုးမဟုတ်ဘူးလို့ conclusion ချရမယ်။ (S × M) က M နဲ့ညီတယ်လို့ ရခဲ့ရင်တော့ သေမျိုးအားလုံးဟာ Socrates တွေပဲလို့ conclusion ချရတော့မယ်။
ဒီလို သိသာနေတဲ့အချက်ကို သက်သေပြဖို့ Boolean algebra သုံးတာက အလုပ်ပိုလုပ်နေသလို ထင်ရနိုင်တယ်။ အထူးသဖြင့် Socrates ကိုယ်တိုင် လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၄၀၀ က သူသေမျိုးဖြစ်ကြောင်း လက်တွေ့ပြသခဲ့ပြီးသားဆိုတော့ပေါ့။ ဒါပေမယ့် အရာတစ်ခုဟာ သတ်မှတ်ချက်အစုတစ်ခုနဲ့ ကိုက်ညီသလား ဆုံးဖြတ်ဖို့လည်း Boolean algebra ကို သုံးနိုင်တယ်။
တစ်နေ့မှာ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ဆိုင်တစ်ဆိုင်ထဲ မင်းဝင်သွားပြီး အရောင်းဝန်ထမ်းကို “သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ ကြောင်ထီးလိုချင်တယ်။ အဖြူ ဒါမှမဟုတ် အညိုဖျော့ရောင် ဖြစ်ရမယ်။ ဒါမှမဟုတ် သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ ကြောင်မလည်းရတယ်၊ အဖြူကလွဲပြီး ဘာအရောင်မဆို။ အနက်ရောင်ဆိုရင်တော့ ဆိုင်မှာရှိတဲ့ ဘယ်ကြောင်မဆို ယူမယ်” လို့ ပြောလိုက်တယ်ဆိုပါစို့။ အရောင်းဝန်ထမ်းကလည်း “ဒါဆို ခင်ဗျားလိုချင်တာ ဒီ expression နဲ့ ကိုယ်စားပြုထားတဲ့ ကြောင် class ထဲက တစ်ကောင်ပေါ့” လို့ ပြန်ပြောတယ်။
(M × N × (W + T)) + (F × N × (1 − W)) + B
“ဟုတ်တယ်မလား” လို့မေးတော့ မင်းက “ဟုတ်တယ်။ အတိအကျပဲ” လို့ ဖြေလိုက်တယ်။
အရောင်းဝန်ထမ်းပြောတာ မှန်မမှန် စစ်ဖို့ union နဲ့ intersection အယူအဆတွေကို OR နဲ့ AND ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေနဲ့ ကိုယ်စားပြုချင်လာနိုင်တယ်။ ဒီစကားလုံးတွေက ပုံမှန်အားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာထဲက အယူအဆတွေကို ကိုယ်စားပြုပေမယ့် Boolean algebra ရဲ့ operation တွေကိုလည်း ကိုယ်စားပြုနိုင်လို့ စာလုံးအကြီးနဲ့ ရေးထားတာပါ။ Class နှစ်ခုကို union လုပ်တဲ့အခါ ပထမ class ထဲကဖြစ်စေ၊ ဒုတိယ class ထဲကဖြစ်စေ ပါလာတဲ့အရာတွေကို လက်ခံတာဖြစ်တယ်။ ဒါကြောင့် OR ပါ။ Intersection လုပ်တဲ့အခါတော့ ပထမ class AND ဒုတိယ class နှစ်ခုစလုံးထဲ ပါတဲ့အရာတွေကိုပဲ လက်ခံတယ်။ 1 နောက်မှာ minus sign တွေ့တိုင်း NOT ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးနိုင်တယ်။ အကျဉ်းချုပ်ရရင်။
-
- (class နှစ်ခုရဲ့ union) ဟာ OR လို့လည်း ဆိုလိုနိုင်တယ်။
-
× (class နှစ်ခုရဲ့ intersection) ဟာ AND လို့လည်း ဆိုလိုနိုင်တယ်။
-
1 − (universe ထဲက တစ်စုံတစ်ရာကို ဖယ်ထားတာ) ဟာ NOT ကို ဆိုလိုတယ်။
ဒါကြောင့် expression ကို ဒီလိုလည်း ရေးနိုင်တယ်။
(M AND N AND (W OR T)) OR (F AND N AND (NOT W)) OR B
မင်းပြောခဲ့တာနဲ့ တော်တော်နီးစပ်တယ်။ ကွင်းစကွင်းပိတ်တွေက မင်းဘာလိုချင်တာလဲကို ဘယ်လိုရှင်းအောင် လုပ်ပေးထားသလဲ သတိထားကြည့်ပါ။ မင်းလိုချင်တာက class သုံးခုထဲက တစ်ခုခုမှာ ပါတဲ့ကြောင်ပါ။
(M AND N AND (W OR T)) OR (F AND N AND (NOT W)) OR B
ဒီ formula ကို ရေးထားပြီဆိုရင် အရောင်းဝန်ထမ်းက Boolean test လို့ခေါ်တဲ့ စစ်ဆေးမှုတစ်ခု လုပ်နိုင်တယ်။ ဒီမှာ Boolean algebra ကို ပုံစံနည်းနည်းပြောင်းသုံးမယ်။ စာလုံးတွေက ကြောင်တွေရဲ့ property၊ characteristic ဒါမှမဟုတ် attribute တွေကို ရည်ညွှန်းပြီး 0 ဒါမှမဟုတ် 1 တန်ဖိုး သတ်မှတ်ပေးနိုင်တယ်။ 1 က Yes၊ True၊ ဒီကြောင်ဟာ ဒီသတ်မှတ်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီတယ်လို့ ဆိုလိုတယ်။ 0 က No၊ False၊ ဒီကြောင်ဟာ သတ်မှတ်ချက်နဲ့ မကိုက်ညီဘူးလို့ ဆိုလိုတယ်။
ပထမဆုံး အရောင်းဝန်ထမ်းက သားကြောမဖြတ်ရသေးတဲ့ အညိုဖျော့ရောင်ကြောင်ထီးတစ်ကောင် ထုတ်လာတယ်။ လက်ခံနိုင်တဲ့ကြောင်တွေရဲ့ expression က ဒီလိုပါ။
(M × N × (W + T)) + (F × N × (1 − W)) + B
အဲဒီထဲမှာ 0 နဲ့ 1 တွေ အစားထိုးလိုက်ရင် ဒီလိုဖြစ်မယ်။
(1 × 0 × (0 + 1)) + (0 × 0 × (1 − 0)) + 0
1 လို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ သင်္ကေတတွေက M နဲ့ T ပဲရှိတာ သတိထားပါ။ ဒီကြောင်က အထီးဖြစ်ပြီး အညိုဖျော့ရောင်ဖြစ်လို့ပါ။
အခု ဒီ expression ကို ပိုရိုးရှင်းအောင် လုပ်ရမယ်။ နောက်ဆုံး 1 ရရင် ဒီကြောင်က မင်းသတ်မှတ်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီတယ်။ 0 ရရင် မကိုက်ညီဘူး။ Expression ကို ရှင်းနေချိန်မှာ တကယ်ပေါင်း၊ တကယ်မြှောက်နေတာ မဟုတ်ပေမယ့် အများအားဖြင့် ပေါင်းမြှောက်နေသလို ယူဆလို့ရတယ်ဆိုတာ သတိရပါ။ + က OR၊ × က AND လို့ ဆိုလိုတဲ့အခါ ပုံမှန် algebra စည်းမျဉ်းအများစုက ဆက်သုံးလို့ရတယ်။ ခေတ်သစ်စာအုပ်တချို့မှာ AND နဲ့ OR အတွက် ×၊ + အစား ∧ နဲ့ ∨ သင်္ကေတတွေ သုံးကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီနေရာမှာတော့ + နဲ့ × သင်္ကေတတွေက ပုံမှန် algebra နဲ့ စည်းမျဉ်းဆင်တူလို့ အလုပ်ကို ပိုလွယ်စေတယ်။
× သင်္ကေတက AND လို့ ဆိုလိုတဲ့အခါ ဖြစ်နိုင်တဲ့ရလဒ်တွေက ဒီလိုပါ။
0 × 0 = 0 0 × 1 = 0 1 × 0 = 0 1 × 1 = 1
တစ်နည်းအားဖြင့် ဘယ်ဘက် operand AND ညာဘက် operand နှစ်ခုစလုံး 1 ဖြစ်မှသာ ရလဒ်က 1 ဖြစ်မယ်။ ဒီ operation က ပုံမှန် multiplication နဲ့ လုံးဝတူတူ အလုပ်လုပ်တယ်။ ဇယားလေးတစ်ခုနဲ့ အကျဉ်းချုပ်ပြနိုင်တယ်။ Operation ကို ဇယားရဲ့ ဘယ်ဘက်အပေါ်ထောင့်မှာ ပြထားပြီး ဖြစ်နိုင်တဲ့တန်ဖိုး ပေါင်းစပ်ပုံတွေကို အပေါ်ဆုံး row နဲ့ ဘယ်ဘက် column မှာ ပြထားတယ်။

- သင်္ကေတက OR လို့ ဆိုလိုတဲ့အခါ ဖြစ်နိုင်တဲ့ရလဒ်တွေက ဒီလိုပါ။
0 + 0 = 0 0 + 1 = 1 1 + 0 = 1 1 + 1 = 1
ဘယ်ဘက် operand OR ညာဘက် operand ထဲက တစ်ခုခု 1 ဖြစ်ရင် ရလဒ်က 1 ဖြစ်မယ်။ ဒီ operation ရဲ့ ရလဒ်တွေဟာ ပုံမှန် addition နဲ့ အတော်ဆင်တူပေမယ့် ဒီမှာတော့ 1 + 1 က 1 ဖြစ်တယ်။ ကြောင်တစ်ကောင်က အညိုဖျော့ရောင်ဖြစ်တယ် OR အညိုဖျော့ရောင်ဖြစ်တယ်ဆိုလည်း အညိုဖျော့ရောင်ပဲ ဖြစ်နေမှာပါ။ OR operation ကို နောက်ထပ်ဇယားလေးတစ်ခုနဲ့ အကျဉ်းချုပ်ပြနိုင်တယ်။

အခု ဒီ expression ရဲ့ ရလဒ်ကိုတွက်ဖို့ ဇယားတွေကို သုံးနိုင်ပြီ။
(1 × 0 × 1) + (0 × 0 × 1) + 0 = 0 + 0 + 0 = 0
ရလဒ် 0 ဆိုတာ No၊ False၊ ဒီကြောင်က မဖြစ်ဘူးလို့ ဆိုလိုတယ်။
နောက်တစ်ကောင်အဖြစ် အရောင်းဝန်ထမ်းက သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ အဖြူရောင်ကြောင်မတစ်ကောင် ထုတ်လာတယ်။ မူလ expression က။
(M × N × (W + T)) + (F × N × (1 − W)) + B
0 နဲ့ 1 တွေကို ထပ်အစားထိုးပါ။
(0 × 1 × (1 + 0)) + (1 × 1 × (1 − 1)) + 0
ပြီးရင် ရိုးရှင်းအောင် လုပ်မယ်။
(0 × 1 × 1) + (1 × 1 × 0) + 0 = 0 + 0 + 0 = 0
သနားစရာကြောင်လေး နောက်တစ်ကောင်လည်း ငြင်းပယ်ခံရပြန်ပြီ။
နောက်တစ်ခါ အရောင်းဝန်ထမ်းက သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ မီးခိုးရောင်ကြောင်မတစ်ကောင် ထုတ်လာတယ်။ မီးခိုးရောင်ဟာ “တခြား” အရောင်ထဲ ပါတယ်။ အဖြူ၊ အနက်၊ အညိုဖျော့ မဟုတ်လို့ပါ။ Expression က ဒီလိုဖြစ်မယ်။
(0 × 1 × (0 + 0)) + (1 × 1 × (1 − 0)) + 0
အခု ရိုးရှင်းအောင် လုပ်မယ်။
(0 × 1 × 0) + (1 × 1 × 1) + 0 = 0 + 1 + 0 = 1
နောက်ဆုံးရလဒ် 1 က Yes၊ True၊ ကြောင်လေးတစ်ကောင် အိမ်ရသွားပြီလို့ ဆိုလိုတယ်။ ပြီးတော့ အဲဒီကောင်လေးက အချစ်စရာအကောင်းဆုံးလည်း ဖြစ်နေသေးတယ်။
အဲဒီညနောက်ပိုင်း ကြောင်လေးက မင်းပေါင်ပေါ်မှာ ကွေးကွေးလေးအိပ်နေချိန်၊ ကြောင်တစ်ကောင်ချင်းစီ မင်းသတ်မှတ်ချက်တွေနဲ့ ကိုက်ညီသလား ဆုံးဖြတ်ဖို့ switch တွေနဲ့ မီးလုံးတစ်လုံးကို ဝါယာချိတ်ပြီး သုံးလို့ရမလား စဉ်းစားမိတယ်။ ဟုတ်တယ်၊ မင်းက ထူးဆန်းတဲ့ကလေးတစ်ယောက်ပဲ။ မင်းမသိသေးတာက အရေးပါတဲ့ အယူအဆတစ်ခုကို ဖောက်ထွင်းသိမြင်တော့မယ်ဆိုတာပါ။ George Boole ရဲ့ algebra နဲ့ လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းတွေကို ပေါင်းစည်းပြီး digital computer တွေကို ဒီဇိုင်းဆွဲ၊ တည်ဆောက်နိုင်စေမယ့် စမ်းသပ်မှုတချို့ကို မင်းလုပ်တော့မယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီစကားကြောင့် မလန့်သွားပါနဲ့။
စမ်းသပ်မှုစဖို့ မီးလုံးနဲ့ battery ကို ပုံမှန်အတိုင်း ချိတ်တယ်။ ဒါပေမယ့် switch တစ်ခုအစား နှစ်ခု သုံးမယ်။


စာမျက်နှာဘေးအနားက ကမ္ဘာလုံးပုံ icon က ဒီ circuit ရဲ့ interactive version ကို CodeHiddenLanguage.com website မှာ သုံးလို့ရတယ်ဆိုတာ ပြထားတာပါ။
ဒီလို တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆက်ထားတဲ့ switch တွေကို series ချိတ်ထားတယ်လို့ ခေါ်တယ်။ ဘယ်ဘက် switch ကို closed လုပ်လိုက်ရင် ဘာမှမဖြစ်ဘူး။

အလားတူပဲ ဘယ်ဘက် switch ကို open အတိုင်းထားပြီး ညာဘက် switch ကို closed လုပ်ရင်လည်း ဘာမှမဖြစ်ဘူး။ ဘယ်ဘက် switch နဲ့ ညာဘက် switch နှစ်ခုစလုံး closed ဖြစ်မှပဲ ပုံမှာပြထားသလို မီးလုံးလင်းမယ်။

ဒီနေရာမှာ အဓိကစကားလုံးက and ပါ။ ပတ်လမ်းထဲ current စီးနိုင်ဖို့ ဘယ်ဘက် switch AND ညာဘက် switch နှစ်ခုစလုံး closed ဖြစ်ရမယ်။
ဒီ circuit က logic လေ့ကျင့်ခန်းလေးတစ်ခု လုပ်နေတာပါ။ တကယ်တမ်း မီးလုံးက “switch နှစ်ခုစလုံး closed ဖြစ်သလား” ဆိုတဲ့မေးခွန်းကို ဖြေနေတာဖြစ်တယ်။ ဒီ circuit ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲကို အောက်ကဇယားနဲ့ အကျဉ်းချုပ်နိုင်တယ်။

Switch တွေနဲ့ မီးလုံးကို Boolean operator တွေလို စဉ်းစားရင် ဒီအခြေအနေတွေကို 0 နဲ့ 1 သတ်မှတ်ပေးနိုင်တယ်။ 0 က “switch open ဖြစ်နေတယ်” လို့ ဆိုလိုနိုင်ပြီး 1 က “switch closed ဖြစ်နေတယ်” လို့ ဆိုလိုနိုင်တယ်။ မီးလုံးမှာလည်း အခြေအနေနှစ်မျိုးရှိတယ်။ 0 က “မီးလုံးမလင်းဘူး”၊ 1 က “မီးလုံးလင်းတယ်” လို့ ဆိုလိုနိုင်တယ်။ အခု ဇယားကို ဒီတန်ဖိုးတွေနဲ့ ပြန်ရေးကြည့်မယ်။

ဘယ်ဘက် switch နဲ့ ညာဘက် switch ကို နေရာလဲလိုက်ရင်လည်း ရလဒ်တွေ အတူတူပဲဆိုတာ သတိထားပါ။ ဘယ် switch က ဘယ်တစ်ခုဆိုတာတောင် ခွဲနာမည်တပ်စရာ မလိုတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် စောစောကပြခဲ့တဲ့ AND နဲ့ OR ဇယားတွေနဲ့ ပုံစံတူအောင် ဒီဇယားကို ပြန်ရေးနိုင်တယ်။

တကယ်လည်း ဒါက AND ဇယားနဲ့ အတူတူပဲ။ တိုက်ကြည့်ပါ။

ဒီရိုးရှင်းတဲ့ circuit က Boolean algebra ထဲက AND operation ကို တကယ်လုပ်ပေးနေတာပါ။
အခု switch နှစ်ခုကို ပုံစံနည်းနည်းပြောင်းပြီး ချိတ်ကြည့်မယ်။


ဒီ switch တွေကို parallel ချိတ်ထားတယ်လို့ ခေါ်တယ်။ စောစောက ချိတ်ပုံနဲ့ ကွာတာက အပေါ်ဘက် switch ကို closed လုပ်ရုံနဲ့ ဒီမီးလုံး လင်းလာမယ်။

ဒါမှမဟုတ် အောက်ဘက် switch ကို closed လုပ်ရင်လည်း လင်းမယ်။

Switch နှစ်ခုစလုံး closed လုပ်ရင်လည်း လင်းမယ်။

အပေါ် switch or အောက် switch တစ်ခုခု closed ဖြစ်ရင် မီးလုံးလင်းတယ်။ ဒီနေရာမှာ အဓိကစကားလုံးက or ပါ။
ဒီ circuit ကလည်း logic လေ့ကျင့်ခန်းတစ်ခု လုပ်နေတာပါ။ မီးလုံးက “switch တစ်ခုခု closed ဖြစ်သလား” ဆိုတဲ့မေးခွန်းကို ဖြေတယ်။ ဒီ circuit အလုပ်လုပ်ပုံကို အောက်ကဇယားနဲ့ အကျဉ်းချုပ်ထားတယ်။

ဒီတစ်ခါလည်း open switch ဒါမှမဟုတ် မလင်းတဲ့မီးလုံးကို 0၊ closed switch ဒါမှမဟုတ် လင်းတဲ့မီးလုံးကို 1 လို့ သတ်မှတ်ပြီး ဇယားကို ဒီလိုပြန်ရေးနိုင်တယ်။

Switch နှစ်ခုကို နေရာလဲလိုက်လည်း ဘာမှမကွာတဲ့အတွက် ဇယားကို ဒီပုံစံနဲ့လည်း ပြန်ရေးနိုင်တယ်။

ဒါက Boolean OR နဲ့ အတူတူပဲဆိုတာ မင်း ခန့်မှန်းမိပြီးသား ဖြစ်လောက်ပြီ။

ဒါကြောင့် parallel ချိတ်ထားတဲ့ switch နှစ်ခုဟာ Boolean OR operation နဲ့ ညီမျှတဲ့ အလုပ်ကို လုပ်ပေးတယ်။
အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ဆိုင်ထဲ ပထမဆုံးဝင်တုန်းက အရောင်းဝန်ထမ်းကို “သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ ကြောင်ထီးလိုချင်တယ်။ အဖြူ ဒါမှမဟုတ် အညိုဖျော့ရောင် ဖြစ်ရမယ်။ ဒါမှမဟုတ် သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ ကြောင်မလည်းရတယ်၊ အဖြူကလွဲပြီး ဘာအရောင်မဆို။ အနက်ရောင်ဆိုရင်တော့ ဆိုင်မှာရှိတဲ့ ဘယ်ကြောင်မဆို ယူမယ်” လို့ မင်းပြောခဲ့တယ်။ အရောင်းဝန်ထမ်းက ဒီ expression ကို ရေးပေးခဲ့တယ်။
(M × N × (W + T)) + (F × N × (1 − W)) + B
Series ချိတ်ထားတဲ့ switch နှစ်ခုက × သင်္ကေတနဲ့ ကိုယ်စားပြုတဲ့ logical AND ကို လုပ်ပေးပြီး parallel ချိတ်ထားတဲ့ switch နှစ်ခုက + သင်္ကေတနဲ့ ကိုယ်စားပြုတဲ့ logical OR ကို လုပ်ပေးတယ်ဆိုတာ အခုသိပြီ။ ဒါကြောင့် switch ရှစ်ခုကို ဒီပုံအတိုင်း ဝါယာချိတ်နိုင်တယ်။


ဒီ circuit ထဲက switch တစ်ခုချင်းစီကို Boolean expression ထဲက စာလုံးတွေအတိုင်း အက္ခရာတစ်လုံးစီ တပ်ထားတယ်။ W အပေါ်မှာ မျဉ်းတားထားတဲ့ W̅ က NOT W ကို ဆိုလိုပြီး 1 − W ကို ရေးတဲ့ နောက်ထပ်ပုံစံတစ်ခုပါ။ Wiring diagram ကို ဘယ်ကနေညာ၊ အပေါ်ကနေအောက် အစဉ်အတိုင်း လိုက်ကြည့်ရင် expression ထဲက စာလုံးတွေ ပေါ်လာတဲ့အစဉ်အတိုင်း တွေ့ရမယ်။ Expression ထဲက × သင်္ကေတတစ်ခုချင်းစီဟာ circuit ထဲမှာ switch နှစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် switch အုပ်စုနှစ်ခုကို series ချိတ်ထားတဲ့နေရာနဲ့ ကိုက်ညီတယ်။ + သင်္ကေတတစ်ခုချင်းစီကတော့ switch နှစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် switch အုပ်စုနှစ်ခုကို parallel ချိတ်ထားတဲ့နေရာနဲ့ ကိုက်ညီတယ်။
မှတ်မိသလို အရောင်းဝန်ထမ်းက ပထမဆုံး သားကြောမဖြတ်ရသေးတဲ့ အညိုဖျော့ရောင်ကြောင်ထီးကို ထုတ်လာခဲ့တယ်။ သက်ဆိုင်တဲ့ switch တွေကို closed လုပ်ပါ။

M၊ T နဲ့ NOT W switch တွေ closed ဖြစ်နေပေမယ့် မီးလုံးလင်းဖို့ ပတ်လမ်းအပြည့်အစုံ မဖြစ်သေးဘူး။ နောက်တစ်ကောင်အဖြစ် အရောင်းဝန်ထမ်းက သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ အဖြူရောင်ကြောင်မကို ထုတ်လာတယ်။

ဒီတစ်ခါလည်း ပတ်လမ်းပြည့်အောင် လိုအပ်တဲ့ switch တွေ မပိတ်ထားသေးဘူး။ ဒါပေမယ့် နောက်ဆုံးမှာတော့ အရောင်းဝန်ထမ်းက သားကြောဖြတ်ထားတဲ့ မီးခိုးရောင်ကြောင်မကို ထုတ်လာတယ်။

ဒီလောက်နဲ့ ပတ်လမ်းပြည့်သွားပြီး မီးလုံးလင်းလာတယ်။ ကြောင်လေးဟာ မင်းသတ်မှတ်ချက်အားလုံးနဲ့ ကိုက်ညီကြောင်း ပြလိုက်တာပါ။
George Boole ကတော့ ဒီလို circuit ကို တစ်ခါမှ ဝါယာမချိတ်ခဲ့ဖူးဘူး။ Boolean expression တစ်ခုကို switch၊ ဝါယာကြိုးနဲ့ မီးလုံးတွေအဖြစ် လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ထားတာ မြင်ရတဲ့ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကိုလည်း သူမခံစားခဲ့ရဘူး။ အကြောင်းရင်းတစ်ခုက incandescent မီးလုံးကို Boole ကွယ်လွန်ပြီး ၁၅ နှစ်ကြာမှပဲ တီထွင်ခဲ့လို့ပါ။ ဒါပေမယ့် Boole ရဲ့ The Laws of Thought မထုတ်ဝေခင် ၁၀ နှစ်ကတည်းက telegraph ကို တီထွင်ပြီးသားဖြစ်တယ်။ Telegraph system ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုက သာမန် switch တွေထက် logic operation တွေကို အများကြီးပိုသွက်လက်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်တဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်နေခဲ့တယ်။